Mevlana Zamanında Moğol Hükümdarı Kimdir? Bir Tarihsel Yolculuk
Bazen aklımda sorular beliriyor. Mesela, Mevlana’nın yıllarında Moğol hükümdarı kimdi? Mevlana’nın neyini sevdik, hocam? Ya da Mevlana zamanında Moğollar bir durup, “Aman ya, tasavvuf biraz kafa karıştırıcı, biz bunu bir kez daha düşünelim” diyip tasavvuf mü öğretmişlerdi? Evet, bazen tarih gerçekten kafa karıştırıcı olabiliyor. Ama tam da bu yüzden tarihçilerin bile zaman zaman ne yazık ki ‘unuttuğu’ o küçük detayları size anlatmak şart oldu. Mesela, bu yazıda Mevlana zamanında Moğol hükümdarının kim olduğunu sorgulayacağız. Hadi bakalım, tarihsel keşfe çıkalım.
Mevlana ve Moğollar: Tarihsel Bağlantı
Mevlana Celaleddin Rumi, bildiğiniz gibi tasavvufun en önemli simalarından biri, ama Moğollar da o dönemde bayağı etkinlerdi. Yani, Mevlana’yla Moğollar arasında, ilk bakışta pek de bir bağlantı yok gibi gözükebilir. Ama işler hiç de öyle değil. Yani, Mevlana’nın yaşadığı dönemde Moğollar aslında oldukça aktifti ve etkili bir güç haline gelmişlerdi.
Hadi, biraz daha yakından bakalım: Mevlana, 1207-1273 yılları arasında yaşamış bir düşünür, şair ve mutasavvıf. O dönemde, Moğol İmparatorluğu’nun da en parlak dönemlerinden biri. Hatta, o zamanlarda Moğollar, sadece Asya’yı değil, Orta Doğu’yu da kasıp kavuruyorlardı. Peki, bu Moğollar kim? İşte burada asıl soru: Mevlana zamanında Moğol hükümdarı kimdir?
Moğol İmparatorluğu’nun Hükümdarı: Cengiz Han’ın Torunu Kubilay Han
Mevlana zamanında Moğol hükümdarı, aslında Cengiz Han’ın torunu olan Kubilay Han’dı. Kubilay Han, 1206’dan 1294’e kadar hüküm sürmüş ve Çin’i fethedip Yuan Hanedanı’nı kurmuş bir Moğol hükümdarıydı. Bu adam, aslında tarihte büyük bir figür. Tabi, ‘Büyük’ derken, insanları korkutma anlamında değil; aynı zamanda Çin’deki kültürel değişimlere büyük katkılarda bulunmuş biri olarak da anılıyor.
Ama burada önemli bir detay var: Kubilay Han, Moğol İmparatorluğu’nun batıdaki kısımlarına çok fazla müdahale etmiyor, yani Mevlana’nın yaşadığı Anadolu topraklarına pek fazla uğramıyor. Ama Moğolların o dönemde Anadolu’yu ele geçirme çabaları devam ediyordu ve birçok şehir, Kubilay Han’ın hükümetinin etkisindeydi. Kısacası, Moğollar her yerde ama Kubilay, “Benim işim Çin’de, Türkiye’de işim yok” tarzı bir yaklaşımdaydı. (Yani o dönem için “Benim işim gücüm var, biraz sakin olalım” diyebilseydi, belki herkes çok daha rahat olurdu.)
Tarihi Bağlantılar: Mevlana’nın Moğollarla İlişkisi
Şimdi diyebilirsiniz ki, “Peki, Mevlana bu Moğollarla nasıl ilişki kurmuş olabilir?” Tamam, bu soruya da gelelim. Mevlana’nın hayatı, Moğolların hükmettiği topraklarda geçiyor, fakat onun Moğollarla doğrudan bir ilişkisi yok. Ancak, bir yanda Mevlana’nın öğretileri ve diğer yanda Moğolların Asya’dan gelen etkisi var.
Özellikle, Moğolların baskıları yüzünden birçok insan, özellikle de İran’dan, Anadolu’ya göç etmişti. Bu göçmenler, hem Mevlana’nın öğretilerini hem de Moğolların etkisini birbirine entegre etmişlerdi. Mevlana’nın tasavvufi bakış açısı, belki de bu değişken atmosferde doğmuştu. Aslında, Mevlana bir yandan da Moğolların baskılarından kaçan bir kuşağın temsilcisiydi. Moğolların yaydığı korkunun yanı sıra, Mevlana’nın insanı anlamaya ve ruhu aramaya yönelik felsefesi bir nevi bu kaybolan umudu yeniden bulmaya yönelikti.
Bir İzmirli Olarak Mevlana ve Moğolları Anlamak
Anadolu’da, İzmir’de yaşamış biri olarak, bazen o kadar çok kafa karıştırıcı detayla karşılaşıyorum ki; mesela Mevlana zamanında Moğol hükümdarının kim olduğunu öğrenmek bile beni iki saatlik “hmmm” yapma aşamasına getiriyor. Sonuçta, Moğollar burada; Mevlana burada; herkes bir yerlerde! Hayat o kadar karışık ve ilginç ki, bazen “Ya tamam, tarih kitapları falan okurum” diyip bir kenara koyuyorum, sonra ne oluyor? Bir akşam, arkadaşlar arasında “Mevlana zamanında Moğol hükümdarı kimdi?” diye sohbet ediyorum ve bir anda bu sorunun cevabını bulmuş oluyorum. Hadi gel, bu sorunun cevabını bulmak için daldık diyelim!
Kapanış: Bir Sorunun Ardında Yatan Cevap
Sonuç olarak, Mevlana zamanında Moğol hükümdarı kimdir sorusunun cevabı, tarihsel bir figür olan Kubilay Han’dır. Moğolların gücü, Anadolu’da etkisini gösterse de, Mevlana’nın öğretileri ve felsefesi, hem Moğolların hem de dönemin diğer zorlayıcı şartlarının çok ötesindeydi. Mevlana, bir şekilde insan ruhunun derinliklerine inerek, dünya üzerindeki acılara ve kargaşalara farklı bir bakış açısıyla yaklaşmayı başardı. Belki de bu yüzden, o dönemin Moğolları ve diğer zorluklarla baş etmeye çalışan insanlara karşı bir ışık oldu.
Kubilay Han’ın hükümet ettiği dönem, aslında Moğolların ilerlemesinin en yüksek noktalarından biriydi. Ama izlediğimiz bu tarihsel yolculuk, bir yandan da Mevlana’nın huzurlu, derin bakış açısını daha da değerli kılıyor. Kim bilir, belki de tarihteki bu karmaşayı anlamak için sadece biraz daha derine inmemiz gerekiyordur.